Wola zmarłego i wyzwanie historyczne
Aleksander Brückner, wybitny historyk literatury i kultury polskiej, slawista, etnolog, językoznawca i odkrywca bezcennych zabytków polskiego piśmiennictwa, zmarł 24 maja 1939 roku w Berlinie. Mimo zabiegów polskiej ambasady i bliskich współpracowników o pogrzeb w ojczyźnie jego wola nie mogła zostać spełniona. Decyzja rodziny, a przede wszystkim stan zdrowia i podeszły wiek wdowy Emmy Brückner, sprawiły, że uczony spoczął na cmentarzu Tempelhoff w Berlinie. Rok później urna z prochami Emmy również została pochowana w tym samym grobie. W 1959 roku, dzięki staraniom polskich i niemieckich slawistów, obie urny przeniesiono na cmentarz miejski Tempelhofer Parkfriedhof w dzielnicy Neuköln. Przez lata grób ten cieszył się szczególnym statusem honorowym, chronionym przez władze Berlina od 1992 roku.
Jednak zbliżająca się decyzja Senatu Berlina o całkowitym zamknięciu cmentarza Tempelhofer Parkfriedhof do 2027 roku postawiła przed Polską i środowiskami naukowymi pilne wyzwanie - konieczność zapobieżenia likwidacji mogiły Brücknerów. Próby przeniesienia szczątków profesora podejmowano od lat, zarówno przez niemiecką Polonię, jak i polskich oraz niemieckich naukowców i polityków. Dzięki inicjatywie premiera polskiego rządu to długoletnie pragnienie i historyczne zobowiązanie w końcu zostaje zrealizowane, umożliwiając Brücknerowi powrót do Polski i spoczynek w Krakowie, mieście blisko związanym z polską nauką i kulturą. To nie tylko symboliczny akt upamiętnienia, ale także rozwiązanie konkretnego problemu logistycznego i etycznego, zapewniającego godne miejsce spoczynku dla uczonego.
Aleksander Brückner - polihistor i odkrywca polskiego dziedzictwa
Aleksander Brückner był postacią o niezwykłej erudycji, określaną mianem polihistora - człowieka posiadającego rozległą wiedzę z niemal każdej dziedziny. Urodził się 29 stycznia 1856 roku w Tarnopolu, w rodzinie, która, choć miała austriackie korzenie urzędnicze, całkowicie spolonizowała się dzięki małżeństwom i silnemu przywiązaniu do Galicji. Po ukończeniu z wyróżnieniem gimnazjum we Lwowie w 1872 roku studiował slawistykę na tamtejszym uniwersytecie, a następnie odbywał staże naukowe u wybitnych specjalistów w Lipsku, Berlinie i Wiedniu. W 1878 roku uzyskał habilitację w Wiedniu, a trzy lata później objął stanowisko profesora języków i literatur słowiańskich na Uniwersytecie Berlińskim. Przez 43 lata, aż do przejścia na emeryturę w 1924 roku, kierował katedrą slawistyki w Berlinie. Mimo wielokrotnych propozycji powrotu do Polski i objęcia profesury we Lwowie, Poznaniu czy Warszawie w dwudziestoleciu międzywojennym, Brückner świadomie pozostał w Berlinie, uważając, że obecność Polaka na czele katedry slawistyki na tak prestiżowej uczelni niemieckiej ma ogromne znaczenie symboliczne.
Jego dokonania naukowe są monumentalne i różnorodne. Brückner był nie tylko historykiem literatury i kultury polskiej, ale także etnologiem, edytorem, językoznawcą, paremiologiem - badaczem sensu i pochodzenia przysłów - oraz wybitnym znawcą literatur słowiańskich. Fascynowały go wierzenia i obyczaje Słowian. Był również znakomitym archiwistą, a jego biegłość językowa i znajomość staropolszczyzny, połączone z pasją badawczą, pozwoliły mu odkryć w archiwach liczne zapomniane dokumenty i rękopisy. W przypadku już znanych dzieł często to on był pierwszym badaczem, który poddał je kompleksowej analizie. Jego spuścizna obejmuje ponad 1500 pozycji, w tym recenzje, rozprawy, a przede wszystkim monumentalne dzieła, takie jak "Dzieje literatury polskiej w zarysie" (1903), "Starożytna Litwa: Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne" (1904), "Dzieje języka polskiego" (1906), "Zasady etymologii słowiańskiej" (1917), "Historia literatury rosyjskiej" (1922), "Słownik etymologiczny języka polskiego" (1926-27), "Dzieje kultury polskiej" (1930-32) czy "Encyklopedia staropolska" (1937-39). Te prace znacząco zmieniły perspektywę na literaturę i kulturę, z których korzysta się po dziś dzień.
Znaczenie "Kazań świętokrzyskich" - najsłynniejszego odkrycia prof. Brücknera
Bez wątpienia za najcenniejszą zdobycz i symboliczne odkrycie prof. Brücknera uchodzą "Kazania świętokrzyskie". Zostały one odnalezione w niezwykłych okolicznościach w 1890 roku w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu. Brückner natknął się na nie, wszyte w oprawę kodeksu zawierającego Dzieje Apostolskie i Apokalipsę. Obecnie przechowywane w Bibliotece Narodowej w Warszawie, są uznawane za najstarszy dokument prozatorski stworzony w języku polskim, datowany na koniec XIII wieku lub XIV stulecie.
Odkrycie to było przełomowe. Dyrektor Biblioteki Narodowej dr Tomasz Makowski podkreślał, że te paski z zapisem najstarszego polskiego tekstu prozatorskiego są świadectwem dojrzałości języka polskiego. Oznacza to, że kultura literacka i językowa w naszym rodzimym języku była wówczas dojrzała i stanowiła cenną część rozwoju kultury oraz identyfikacji państwowej i narodowej.
Hołd dla wybitnego Polaka - kalendarz uroczystości i wydarzeń towarzyszących
Sprowadzeniu prochów prof. Aleksandra Brücknera i jego żony Emmy towarzyszyć będzie cykl uroczystości i wydarzeń o charakterze naukowym i edukacyjnym, mających na celu szerokie upamiętnienie uczonego i jego dorobku. Uroczysta msza pogrzebowa odbędzie się 29 września w Uniwersyteckiej Kolegiacie Św. Anny w Krakowie, poprzedzając złożenie prochów na Cmentarzu Rakowickim.
W Krakowie zaplanowano szereg inicjatyw, w tym ogólnopolski konkurs plastyczny dla młodzieży szkół średnich z województwa małopolskiego, którego celem jest wizualizacja różnych aspektów dorobku Brücknera. Odbędzie się również konferencja popularnonaukowa w Polskiej Akademii Umiejętności, poświęcona przeglądowi twórczości uczonego, z udziałem specjalistów. Dla młodzieży szkół średnich zorganizowana zostanie konferencja na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, połączona z wystawą prac z konkursu plastycznego.
Warszawa również stanie się centrum upamiętnienia Brücknera. We wrześniu w Bibliotece Narodowej (BN) zostanie otwarta wystawa zatytułowana "Brückner. Średniowiecze odzyskane", poświęcona osobie profesora i zabytkom polskiego piśmiennictwa. Na ekspozycji będzie można zobaczyć oryginalne Kazania świętokrzyskie oraz inne elementy dorobku naukowego Brücknera. Wystawie towarzyszyć będzie film opowiadający o Kazaniach i zasługach profesora, a także odczyt Kazań świętokrzyskich w wykonaniu Zbigniewa Zapasiewicza. Planowana jest również prezentacja tej wystawy w języku angielskim i niemieckim na stronach BN oraz Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie. W październiku BN przeprowadzi lekcje muzealne dla uczniów, skupiające się na najstarszych zabytkach języka polskiego. Ponadto, 2 października w Instytucie de Republica w Warszawie odbędzie się panel naukowy poświęcony Brücknerowi i jego osiągnięciom.
Uroczystości odbędą się także w Niemczech, gdzie Brückner spędził dużą część swojego życia naukowego. 24 września w Polskiej Misji Katolickiej w Berlinie zostanie odprawiona msza św. pożegnalna w intencji profesora, z udziałem Ambasadora RP w Niemczech i berlińskiej Polonii. Na 16 i 17 października w Berlinie zaplanowano konferencję naukową pt. "Aleksander Brückner (1856-1939) jako slawista i badacz kultury dawnej Rzeczypospolitej. Rozwój badań nad kulturą staropolską i studiów slawistycznych w Niemczech, Austrii i innych krajach Europy (od XIX do pocz. XXI w.)", która odbędzie się na Humboldt-Universität zu Berlin. W ramach tych wydarzeń nastąpi również uroczyste odsłonięcie tablicy pamiątkowej poświęconej profesorowi w Głównym Budynku Humboldt-Universität zu Berlin. W Halle i Jenie natomiast zaplanowano prezentacje niemieckojęzycznej wersji wystawy przygotowanej przez Bibliotekę Narodową, we współpracy z Centrum Studiów Polonoznawczych im. Aleksandra Brücknera Uniwersytetu im. Marcina Lutra w Halle oraz Uniwersytetu im. Fryderyka Schillera w Jenie.
