Organizacje paramilitarne na ziemiach polskich przed wybuchem I wojny światowej
Wraz z nasileniem nastrojów patriotycznych, w obliczu zbliżającego się konfliktu zbrojnego między zaborcami, niezwykłe ożywienie nastąpiło wśród młodzieży.
Sierpień 1913 r. Ćwiczenia oddziałów Związku Strzeleckiego w Zakopanem. W środku, przed frontem oddziału, Józef Piłsudski, za nim Kazimierz SosnkowskiNarodowe Archiwum Cyfrowe
Zaczęła ona masowo napływać do drużyn strzeleckich, powiększając ich stan liczbowy do 7 tys.
Powstają nowe organizacje młodzieżowe o charakterze paramilitarnym: Drużyny im. Kościuszki, Drużyny Podhalańskie (organizowane przez PSL), a "Sokół" i skauting tworzą Drużyny Polowe. Nawet endecja organizuje Drużyny Bartoszowe.
Organizacją o poważniejszym zasięgu były Polskie Drużyny Strzeleckie, kierowane m.in. przez Henryka Bagińskiego, Mieczysława Norwida-Neugebauera i Mariana Żegotę-Januszajtisa.
Geneza ich powstania sięga rozłamu w narodowej demokracji i tzw. frondy, w wyniku której odłam młodzieży o narodowo-niepodległościowych poglądach, skupionej wokół "Zarzewia", podjął próbę stworzenia kursów wojskowych i tajnej "Armii Polskiej", a później oficjalnych Polskich Drużyn Strzeleckich.
Struktury organizacyjne oraz cele i metody działania Polskich Drużyn Strzeleckich były identyczne jak w Związku Strzeleckim.
Związek Strzelecki przeszedł istotne zmiany strukturalne. W czerwcu 1912 roku zlikwidowano kilkunastoosobowy Wydział, będący najwyższą władzą w okresie pomiędzy zjazdami organizacji i utworzono funkcję Komendanta Głównego z pełnią władzy rozkazywania i mianowania, którym jednogłośnie wybrano Piłsudskiego (Piłsudski był jednocześnie komendantem ZWC).
Organizacja miała uzyskać przez to sprężystość rozkazodawczą i jednolite kierownictwo. Szefem Sztabu obrano Kazimierza Sosnkowskiego.
Powołano także wspólną dla Związku Strzeleckiego i Drużyn Strzeleckich Komisję Regulaminową, opracowująca regulaminy, instrukcje materiały szkoleniowe itp.
Organem prasowym ruchu stał się "Strzelec".
Wymyślono także mundur strzelecki o szarobłękitnej barwie, z polskim orzełkiem na polskiej maciejówce.
Rada Główna Związku Walki Czynnej (1914). Stoją od lewej: Mikołaj Sarmat-Szyszłowski, Stanisław Sawa-Machowicz, Adam "Witold" Koc, NN, Stanisław Cavour-Urbański, Tadeusz Wyrwa-Furgalski, Edward Śmigły-Rydz, Wacław Aleksandrowicz, Zygmunt Langman, Jerzy Roja-Śladki, Bogdan Kordian-Kunc, Kostek Aleksandrowicz, Tadeusz Kuczyński, NN.
Konflikt bałkański wpłynął na złagodzenia stanowiska Austrii, której władze zezwalały teraz na zorganizowane ćwiczenia i przemarsze, użyczały także własnej broni.
Płonąca wieś Żurawica pod Przemyślem, maj 1915Narodowe Archiwum Cyfrowe
Grób w leju po pocisku artyleryjskim na drodze Tarnów - StefanowiceNarodowe Archiwum Cyfrowe
Gorlice. Budynki zniszczone w czasie I wojny światowej, 1915Narodowe Archiwum Cyfrowe
Kalisz. Ulica Złota zniszczona podczas I wojny światowejNarodowe Archiwum Cyfrowe
Kalisz. Plac św. Józefa zniszczony podczas I wojny światowejNarodowe Archiwum Cyfrowe
Łódź, jeńcy rosyjscy 1915 r.reprodukcja z archiwum Agencja FORUM
Iwanogród (obecnie Dęblin), 1916. Cytadelareprodukcja Piotr MecikAgencja FORUM
Twierdza Przemyśl, 1915, zburzony fort Vreprodukcja Piotr MecikAgencja FORUM
Przemyśl - zniszczony most po zajęciu miasta przez Niemców w maju 1915 rokureprodukcja Marek SkorupskiAgencja FORUM
Wkroczenie Prusaków do Przemyśla w dniu odzyskania twierdzy w czerwcu 1915 rokureprodukcja Marek SkorupskiAgencja FORUM
Wojsko Austro-Węgier w Dobrej k. Limanowej ( z negatywów na płytach szklanych ), autor nieznany CFK Agencja FORUM
Wojsko Austro-Węgier w Dobrej k. Limanowej ( z negatywów na płytach szklanych ), autor nieznany CFK Agencja FORUM
Wojsko Austro-Węgier na stacji kolejowej w Dobrej k. Limanowej ( z negatywów na płytach szklanych ), autor nieznany CFK Agencja FORUM
Wojsko Austro-Węgier na stacji kolejowej w Dobrej k. Limanowej ( z negatywów na płytach szklanych ), autor nieznany CFK Agencja FORUM
Gorlice 1915 r., cmentarz wojskowyreprodukcja z archiwum Agencja FORUM
Gorlice, 1915 r., miasto zniszczone podczas bitwy pomiędzy Austriakami a Rosjanamireprodukcja z archiwum Agencja FORUM
Zburzony most w Łodzi przy ul. Konstantynowskiej, z albumu "Polska w latach 1914-1915?" Muzeum NiepodległościEast News
Ogólny widok Lutomierska, gubernia Piotrkowska, z albumu "Polska w latach 1914-1915"Muzeum NiepodległościEast News
Pocztówka "Wjazd niemieckiej kawalerii do Warszawy"; 1915Muzeum NiepodległościEast News
Armia austriacka - wojsko buduje drogę na Polesiu przy pomocy ciężkiego sprzętu: brony i walca, 1916Muzeum NiepodległościEast News
Armia austriacka. Ceglany piec z wydzielonymi od paleniska komorami do dezynfekcji, Kowel 1916Muzeum NiepodległościEast News
Kampania wołyńska - legioniści w okopach, 1915/1916Muzeum NiepodległościEast News
Wejście Prusaków do Przemyśla w dniu odzyskania twierdzy, 02.06.1915Muzeum NiepodległościEast News
Okopy austriackie w Nowosiołkach, kwiecień 1916Muzeum NiepodległościEast News
Ludność cywilna koczująca ze swym dobytkiem pod gołym niebem po wejściu do wiosek wojsk rosyjskich, Galicja, 1916Muzeum NiepodległościEast News
Armia austriacka - stado koni wojskowych w brzozowym zagajniku, 1916Muzeum NiepodległościEast News
Ludność cywilna tułająca się po opuszczeniu wiosek zajętych przez wojska rosyjskie, Kowel 1916Muzeum NiepodległościEast News
Do ruchu strzeleckiego włączali się też byli wojskowi, oficerowie rezerwy armii austriackiej: Edward Rydz-Śmigły, Tadeusz Wyrwa-Furgalski, Albin Fleszar, Władysław Sikorski.
------
Źródło: "Wielka Historia Polski" Wydawnictwo Pinnex, Kraków 1999
