Sporne kwestie przy tworzeniu konstytucji marcowej
W pracach nad konstytucją, zwaną później "marcową", starły się przede wszystkim dwa kierunki polskiej wizji państwowej: narodowo-demokratyczny i socjalistyczny.
Pomimo zgłoszenia pod obrady komisji licznych projektów ustawy zasadniczej, komisja nie przyjęła żadnego z nich za podstawę swych prac i postanowiła opracować własny projekt. W początkowym okresie jej prac żywe spory budziły ogólne założenia ustroju politycznego państwa. Przedstawiciele klubów plebejskich - socjaliści i ludowcy - forsowali pogląd, że władza zwierzchnia w państwie powinna należeć do narodu, pojmowanego jako zbiorowość wszystkich obywateli kraju, a nie jako określona grupa etniczna zamieszkująca jego terytorium.
Narodowi demokraci z kolei bronili tezy, że źródłem władzy państwowej może być jedynie naród polski. Ostatecznie w przyjętym przez komisję projekcie konstytucji wprowadzono stwierdzenie, że władza zwierzchnia należy do narodu polskiego, ale w dyskusji zastrzegano się, że pojęcie narodu należy rozumieć w sensie politycznym - jako zbiorowość wszystkich obywateli. W ten sposób przyjęto zasadę, że źródło władzy winni stanowić nie tylko Polacy, lecz również mniejszości narodowe zamieszkujące terytorium państwa polskiego.
Podobny charakter miał spór wokół zagadnień stosunków własnościowych i znaczenia pracy w odrodzonym państwie. I znowu ludowcy i socjaliści domagali się nacjonalizacji (unarodowienia) środków produkcji, w myśl starego hasła "fabryki i ziemia dla tych, którzy na nich pracują".
Konserwatyści i narodowi demokraci bronili zasady własności jako "świętej i nienaruszalnej". Ostatecznie przyjęto kompromisowe rozwiązanie - zaakceptowano zasadę prywatnej własności i nieskrępowanej aktywności gospodarczej społeczeństwa, dopuszczając możliwość ingerencji państwa w stosunki własnościowe, m. in. nacjonalizację niektórych dziedzin wytwórczości.
Następne sporne problemy to m.in. kwestia struktury parlamentu i sposobu wyboru oraz uprawnień głowy państwa. Przewijały się one odtąd stale w pracach komisji oraz Sejmu Ustawodawczego. Spór wokół struktury parlamentu zapoczątkował Maciej Rataj w październiku 1919 r. występując z propozycją zachowania parlamentu jednoizbowego, uzupełnionego o instytucję Straży Praw - ciała o charakterze ściśle prawniczym, a nie politycznym.
Wywołało to ostry sprzeciw ze strony endecji. W związku z grożącym wówczas kryzysem rządowym część ludowców poszła na pewne ustępstwa, godząc się na dwuizbowy parlament, złożony z sejmu i senatu, z zaznaczeniem przewagi izby poselskiej. Jednak z chwilą powstania koalicji centrolewicowej (ludowo-socjalistycznej) - w obliczu zagrożenia niepodległości Polski przez wojska bolszewickie - powrócono do kwestii parlamentu jednoizbowego.
Przez następne pół roku zdominowała ona pracę komisji konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego oraz silnie absorbowała uwagę opinii społecznej, spowalniając opracowanie ustawy zasadniczej. W tej sytuacji kluby parlamentarne PPS i PSL "Piast" zgłosiły nawet wniosek o wyłączenie z dyskutowanego projektu konstytucji sprawy senatu i przekazanie jej do rozstrzygnięcia przyszłemu sejmowi, a klub Narodowej Partii Robotniczej żądał poddania jej referendum.
Warszawa, 10.11.1918, polski posterunek na linii kolejowejReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Napis na jednej z dróg przygranicznych w Wielkopolsce po odzyskaniu niepodległości Reprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Bialystok, Rynek Główny. Miasto przejmowane z rąk niemieckich przez polskich żołnierzy, 1918reprodukcja z archiwum Agencja FORUM
Piknik z okazji odzyskania przez Polskę niepodległości, 1918reprodukcja: z archiwum Izy WojciechowskiejAgencja FORUM
Warszawa, listopad 1918 rok. Pochód ulicami Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat z okazji odzyskania niepodległości reprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Naczelnik Państwa Józef Piłsudski na kolacji wydanej na jego cześć przez legionistów i peowiaków 23 listopada 1918 r. w kasynie Sztabu Generalnego w Warszawie reprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Józef Piłsudski dekoruje oficerów krzyżem Virtuti Militari za rozbrajanie Niemców w 1918 rokureprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Listopad 1918 rok, żołnierze Polskiej Siły Zbrojnej rozbrajają niemieckich żołnierzyReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Warszawa 1918 rok, zrywanie szyldów z napisami niemieckimi w Warszawie przez ludność polskąreprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Józef Piłsudski podczas zaprzysiężenia Wojska Polskiego, listopad 1918 r. Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Wojska w Białymstokureprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Przejście I Brygady przez Wisłę pod AnnopolemReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Manifest do Ludu Polskiego na odzyskanie niepodległości w 1918 roku wydany przez Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Podpisy złożyli min. Ignacy Daszyński, Jędrzej Moraczewski, Edward Rydz-Śmigły, Wincenty Witos, Wacław Sieroszewski, Tomasz Nocznicki. Plakat ze zbiorów Muzeum Niepoległości w WarszawieReprodukcja: Marek SkorupskiAgencja FORUM
Rozbrajanie Niemców w Warszawie - warta studentów. W głębi widoczni rozbrojeni żołnierze niemieccy, listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Rozbrojeni żołnierze niemieccy narodowości polskiej, listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim, listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsze dowództwo polskie w Wieliczce - fotografia żołnierzy legionowych; listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim. Od lewej stoją: Czesław Zajączkowski (trębacz), Wilhelm Stec, porucznik Jan Gawron; 31.10.1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim, 31.10.1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Strzelec z 1 Batalionu Akademickiego w Krakowie z pełnym ekwipunkiem gotowy do wymarszu; listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Józef Piłsudski witany na dworcu kolejowym w Warszawie 11 listopada 1918 roku po jego powrocie z więzienia w Magdeburgureprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Transport II Brygady Legionów PolskichReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Legiony Polskie reprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Kraków, październik 1918. Odebranie warty honorowej przez wojsko polskiereprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Warszawa, 10.11.1918. Rozbrajanie żołnierzy niemieckich na ulicach Reprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Na nic się jednak zdały protesty i zabiegi "antysenackie" - sejm uchwalił w grudniu 1920 r. nieznaczną większością głosów (195 przeciw 183) wprowadzenie w Polsce drugiej izby parlamentu. Toteż jej przeciwnicy skoncentrowali się w następnej debacie konstytucyjnej na nadaniu senatowi demokratycznego charakteru.
Żywą dyskusję wywołała również sprawa wyboru prezydenta (większość sejmowa odrzuciła wniosek o wyborze głowy państwa w głosowaniu powszechnym, a przychyliła się do propozycji wyboru przez połączone izby parlamentu) oraz koncepcja Izby Pracy. Określono ją mianem senatu robotniczego i uważano za próbę legalizacji w sposób konstytucyjny bolszewizmu. Jej projektodawca, Mieczysław Niedziałkowski argumentował, że jest ona wyrazem dążeń do zmiany społecznej o charakterze socjalistycznym w sposób demokratyczny i pokojowy.
Ostatecznie komisja konstytucyjna odrzuciła projekt Niedziałkowskiego, choć pojęcie Izby Pracy istnieje w Konstytucji marcowej (art. 68), ale jako instytucji samorządu gospodarczego, tworzącej - z izbami rolniczą, handlową, przemysłową i rzemieślniczą - Najwyższą Izbę Gospodarczą.
Po wielu sporach i debatach Sejm Ustawodawczy w lutym 1921 r. przyjął projekt konstytucji w drugim czytaniu i odesłał po raz ostatni do komisji konstytucyjnej, by po czterotygodniowych pracach redakcyjnych przystąpić 8 marca 1921 r. do ostatniej już debaty konstytucyjnej. Podczas niej znowu poszczególne kluby przedstawiły swoje programy konstytucyjne.
Socjaliści oraz ludowcy z PSL "Piast" zgłosili wspólnie aż 29 poprawek do projektu konstytucji, część z nich Sejm przyjął, m.in. dotyczące wyeliminowania kurialistów z przyszłego składu senatu, stworzenia możliwości szybkiej zmiany konstytucji bez udziału senatu, równouprawnienia wszystkich wyznań w państwie, uznania zasadności ustawodawstwa w zakresie ochrony pracy, zachowania świeckiego charakteru szkolnictwa. Odrzucił natomiast propozycje: referendum ludowego, wyboru prezydenta w głosowaniu powszechnym i powierzenia mu funkcji naczelnego dowódcy w czasie wojny, uregulowania problematyki własności, pracy i Izby Pracy oraz praw mniejszości narodowych itp.
Warszawa, 10.11.1918, polski posterunek na linii kolejowejReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Napis na jednej z dróg przygranicznych w Wielkopolsce po odzyskaniu niepodległości Reprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Bialystok, Rynek Główny. Miasto przejmowane z rąk niemieckich przez polskich żołnierzy, 1918reprodukcja z archiwum Agencja FORUM
Piknik z okazji odzyskania przez Polskę niepodległości, 1918reprodukcja: z archiwum Izy WojciechowskiejAgencja FORUM
Warszawa, listopad 1918 rok. Pochód ulicami Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat z okazji odzyskania niepodległości reprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Naczelnik Państwa Józef Piłsudski na kolacji wydanej na jego cześć przez legionistów i peowiaków 23 listopada 1918 r. w kasynie Sztabu Generalnego w Warszawie reprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Józef Piłsudski dekoruje oficerów krzyżem Virtuti Militari za rozbrajanie Niemców w 1918 rokureprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Listopad 1918 rok, żołnierze Polskiej Siły Zbrojnej rozbrajają niemieckich żołnierzyReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Warszawa 1918 rok, zrywanie szyldów z napisami niemieckimi w Warszawie przez ludność polskąreprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Józef Piłsudski podczas zaprzysiężenia Wojska Polskiego, listopad 1918 r. Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Wojska w Białymstokureprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Przejście I Brygady przez Wisłę pod AnnopolemReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Manifest do Ludu Polskiego na odzyskanie niepodległości w 1918 roku wydany przez Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Podpisy złożyli min. Ignacy Daszyński, Jędrzej Moraczewski, Edward Rydz-Śmigły, Wincenty Witos, Wacław Sieroszewski, Tomasz Nocznicki. Plakat ze zbiorów Muzeum Niepoległości w WarszawieReprodukcja: Marek SkorupskiAgencja FORUM
Rozbrajanie Niemców w Warszawie - warta studentów. W głębi widoczni rozbrojeni żołnierze niemieccy, listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Rozbrojeni żołnierze niemieccy narodowości polskiej, listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim, listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsze dowództwo polskie w Wieliczce - fotografia żołnierzy legionowych; listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim. Od lewej stoją: Czesław Zajączkowski (trębacz), Wilhelm Stec, porucznik Jan Gawron; 31.10.1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim, 31.10.1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Strzelec z 1 Batalionu Akademickiego w Krakowie z pełnym ekwipunkiem gotowy do wymarszu; listopad 1918Narodowe Archiwum Cyfrowe
Józef Piłsudski witany na dworcu kolejowym w Warszawie 11 listopada 1918 roku po jego powrocie z więzienia w Magdeburgureprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Transport II Brygady Legionów PolskichReprodukcja: FoKaAgencja FORUM
Legiony Polskie reprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Kraków, październik 1918. Odebranie warty honorowej przez wojsko polskiereprodukcja: Piotr MecikAgencja FORUM
Warszawa, 10.11.1918. Rozbrajanie żołnierzy niemieckich na ulicach Reprodukcja: FoKaAgencja FORUM
17 marca 1921 r. przystąpiono do ostatniego głosowania nad całością konstytucji i uchwalono ją ogromną większością głosów (wstrzymali się jedynie socjaliści oraz ludowcy z PSL "Wyzwolenie"). Zapanowała w Sejmie Ustawodawczym i w całym społeczeństwie radość i podniosła atmosfera jedności. Był to ważny krok do stabilizacji wewnętrznej państwa. Dla uczczenia tego wydarzenia przyjęto ustawę o budowie świątyni pod wezwaniem Opatrzności Bożej, traktując to jako spełnienie woli jeszcze Sejmu Wielkiego z 1791 r. Postanowiono także wznieść Dom Ludowy w Warszawie.
------
Źródło: "Wielka Historia Polski" Wydawnictwo Pinnex, Kraków 2000
